Achtergrond | Steampunk, uitvindingen met radertjes en stoom

Fans van het fantasygenre die regelmatig naar fantasyfestivals gaan, hebben ongetwijfeld de steampunk kostuums voorbij zien schuiven. Rare mechanismes, radertjes, oude camera’s, hoeden, roesjes, kant en wat nog allemaal niet meer. Maar zijn daar dan ook boeken over? Ja dus.

Om te beginnen en misschien voor onbekenden het meest bekende: de verhalen van Jules Verne staan bol van de steampunk elementen. Hoewel steampunk nu steeds meer onder de aandacht komt te staan, is het niet nieuw. Het was voornamelijk populair in de jaren tachtig en negentig.

In de steampunk verhalen draait het vooral om technologie die het gevoel van geschiedenis geeft, maar het niet is. Vaak zijn het ingewikkelde dingen met veel radertjes die mechanisch aangedreven worden. Het speelt zich voornamelijk in de periode af waar ‘stoom’ nodig was om de machines aan te drijven, vandaar de naam. Het is een visie van futuristische uitvindingen uit het victoriaanse tijdperk en dit komt vooral in uiting in mode, cultuur en kunst. In steampunk verhalen kom je de meeste vreemde machines tegen. De verhalen van Jules Verne en H.G. Wells zijn daar een goed voorbeeld van, maar ook Frankenstein van Mary Shelley wordt tot de steampunk gerekend.

Hoewel steampunk dus al even bekend was, had het nog niet meteen deze naam. Deze werd bedacht door J.W. Jeter toen hij een verzamelnaam bedacht voor de verhalen van zichzelf, Tim Powers en James Blaylock. Hij stelde de naam ‘Steampunk’ voor.
De naam als zodanig werd voor het eerst echt gebruikt op een boek in 1995 als titel van Paul Di Filippo’s Steampunk trilogy die bestaat uit Victoria, Hottentots en Walt and Emily.
De eerste steampunk verhalen waren eigenlijk cyberpunk verhalen die zich afspeelden in een tijdperk waar stoom werd gebruikt in plaats van de techniek die wij nu gebruiken. De onderzeeër van Kapitein Nemo in Twintigduizend mijlen onder zee van Jules Verne is een mooi voorbeeld van deze vorm van technologie.

Het is een subgenre dat uitnodigt tot creativiteit, want je kan het zo gek niet bedenken of het kan. De enige beperking is, zoals met veel verhalen, de fantasie van de schrijver.

Dit is voorlopig het laatste genre stuk.

Leestips

  • Noorderlicht trilogie – Philip Pullman
  • De reis om de wereld in tachtig dagen – Jules Verne
  • De tijdmachine – H.G. Wells
  • Frankenstein – Mary Shelley
  • De poorten van Anubis – Tim Powers
  • De beproeving – Mervyn Peake
  • Morlock Night  – K.W. Jeter (vervolg op De tijdmachine van H.G. Wells)
  • Twintigduizend mijlen onder zee – Jules Verne

Meer lezen

Heb je nog meer leestips? Laat het ons weten!

(Stéphanie de Geus)

12 Comments

  1. Val on July 27, 2011 at 12:29

    De Clockwork Century boeken van Cherie Priest zijn momenteel ook erg populair. Het eerste deel, Boneshaker heeft zelf wat award nominaties binnengehaald.

  2. Tim de KW on July 27, 2011 at 13:17

    Gezien dit stukje zou China Miéville’s Station Perdido (en het vervolg Armada) hier ook wel onder kunnen vallen. Genoeg vreemde mechaniek in het verhaal. Alleen classificeert hij zijn boeken zelf liever onder Wierd Fiction.

    Van China Miéville zijn alleen deze twee boeken vertaald. Helaas de twee vervolgen niet, vanwege de tegenvallende verkoopcijfers.

  3. Stéphanie on July 27, 2011 at 13:22

    Bedankt voor jullie input! Ik had van beide nog nooit gehoord, en ik ga ze zeker opzoeken.

  4. Tim de KW on July 27, 2011 at 13:39

    Ik kan je Miéville heel warm aanbevelen. Station Perdido is een prachtig complex, fantasierijk en poëtisch boek. Eén van mijn favorieten. Het boek is ook overladen met awards. Het zal alleen lastig worden de Nederlandse vertaling nog te pakken te krijgen. Ik kwam Station Perdido als ramsj tegen, had er nog nooit van gehoord, maar het verhaal klonk interessant. Ben blij dat ik ‘t boek gekocht heb! En Armada heb ik vervolgens tweedehands aangeschaft in prima staat.

  5. Eva Laiste on July 28, 2011 at 10:49

    Wederom een erg leuk genre artikel, jammer dat dit (voorlopig) het laatste is! Tzt nog een toegift over New Weird/Weird Fiction? : )

  6. Stéphanie on July 28, 2011 at 21:57

    Ik zal het boek ook mijn (te lange) leeslijst zetten. Je maakt me wel nieuwsgierig nu.

    En Eva, ik zal New Weird/Weird Fiction zeker in gedachten houden!

  7. Jack on July 30, 2011 at 15:57

    Het is een veelgemaakte fout om historische auteurs op de lijst van “steampunkliteratuur” te zetten. Shelley, Wells, Verne en Peake schreven in hun tijd sciencefiction. Immers: zij schreven toen niet over een gefantaseerd verleden met de techniek van hun vroeger.

    Hoewel Jeter c.s. de term claimen, werd Steampunk bij het grotere publiek pas bekend door het gezamenlijke geesteskind van de cyberpunk auteurs William Gibson en Bruce Sterling: The difference engine (vertaald als De stoomvlinder).

    Rond 2000 was steampunk bijzonder populair in de bioscoop. Maar pas jaren later, rond 2007, werd het pas een beetje bekend in Nederland. Op de Elf Fantasy Fair van 2004 was steampunk nog een eenzame afwijking van ondergetekende.

    Op de leeslijst kan De scrypturist van Paul Evanby toegevoegd worden, en het vervolg: De vloedvormer.

    • Stéphanie on July 30, 2011 at 22:17

      Dank je wel voor je reactie Jack. Wat ik me alleen afvraag, is het niet een kwestie van hoe je ernaar kijkt? In hun tijd schreven zij inderdaad SF, dat ben ik met je eens, maar wij kijken er met een moderne bril tegenaan. Steampunk is in vergelijking daarmee een moderner genre. Dus het is denk ik maar net hoe je het classificeert.
      (Je mag het niet met me eens zijn natuurlijk)

  8. Jack on August 2, 2011 at 17:04

    Steampunk is over het algemeen (althans, zo is het begonnen), sciencefiction met een vette knipoog naar het verleden. Dat kan twee kanten opgaan:
    1. What if, de Victoriaanse maatschappij de producten van nu had met de technieken van toen? (voorbeeld: The Difference Engine)
    2. What if, de maatschappij van de toekomst terugvalt op esthetiek, normen en waarden van de Victoriaanse tijd? (voorbeeld: The Diamond Age). Deels kan ook de techniek daarin “retro” zijn.
    Daarnaast is mogelijk:
    3. Steampunk fantasy: een gefantaseerde wereld die gebaseerd is op esthetiek en techniek (soms ook sociale verhoudingen) van de negentiende eeuw. (voorbeeld: Thyria Steam Fantasy)
    Dat “retro” element, het terugkijken op het verleden, al dan niet met een knipoog, dat heeft de vooroorlogse sciencefiction niet. Het mist daardoor ook de charme van de nostalgie en de vervreemding van de combinatie van “vroeger & nu” of “vroeger en de toekomst”.

  9. […] is een nieuw artikel verschenen over één van de subgenres van de Fantastiek. Het gaat over Steampunk, een veelbesproken en populair subgenre. Lees ook de aanvullingen in de […]

  10. Tais Teng on August 27, 2011 at 11:05

    Voor Pure Fantasy heb ik een uitgebreid artikel geschreven over Steampunk met de titel
    De kus van een Suffragette onder een hemel vol Zeppelins of een korte inleiding betreffende
    het schrijven van Steampunk

    Je vindt het als het tiende hoofdstuk op

    http://members.casema.nl/taisteng/feniksveer.html

  11. Paul on May 20, 2013 at 16:18

    Ik heb ook nog een aanvulling op de leeslijst :). Ben recentelijk namelijk veel steampunk aan het opzoeken(thanks voor de leestips btw). Maar de trilogie van Greg Keyes kan er ook wel bij. Deel 1 heet in NL Het wapen van Newton. Tevens is een tip om naar te kijken(zit er zelf al even naar te kijken, maar kan ook dat het echt puur SF is) is M.K. Wren.

Leave a Comment